შესავალი
ყირიმის ანექსიას და რუსეთის მიერ დონეცკისა და ლუგანსკის რეგიონებში განხორციელებულ უკანონო სამხედრო აგრესიის საპასუხოდ, არაერთმა ქვეყანამ, ასევე ევროკავშირმაც, საერთაშორისო სანქციების დაწესებით უპასუხა.
ამასთანავე, თავად უკრაინამაც ეტაპობრივად განავითარა სანქციების რეჟიმი. 2014 წლის აგვისტოში უკრაინამ მიიღო „სანქციების შესახებ“ კანონი, [1] რითიც შექმნა სამართლებრივი ჩარჩო უცხოელი ფიზიკური და იურიდიული პირების მიმართ სანქციების გამოყენებისთვის, უკრაინის ეროვნული ინტერესების, ეროვნული უსაფრთხოების, სუვერენიტეტისა და ტერიტორიული მთლიანობის და სხვა ლეგიტიმური მიზნების დაცვის მიზნით [1].
2022 წლის ფართომასშტაბიანი ომის დაწყების გათვალისწინებით კი, ზემოაღნიშნული სანქციების ფარგლები გაფართოვდა, მათ შორის უკრაინის მიერაც. დღესდღეობით, გასაკვირი არ არის, რომ უკრაინა, ერთ-ერთ ყველაზე აქტიურ იურისდიქციად მიიჩნევა რუსეთის ფედერაციის მიმართ დაწესებული სანქციების პოლიტიკის მხრივ. 2025 წელს უკრაინამ სანქციები დაუწესა 12,617 ფიზიკურ პირსა და 9,203 იურიდიულ პირს, თუმცაღა აღნიშნული რიცხვი მუდმივად იზრდება.[2]
უკრაინის მიერ ზემოაღნიშნული სანქციების კანონის შემოღებამ, და სანქციების რეჟიმის დაწესებამ, ზეგავლენა იქონია არამარტო საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობა-აღსრულებაზე უკრაინაში, არამედ თავად საარბიტრაჟო ინსტიტუტთა მიერ სანქცირებული პირების მონაწილეობით საარბიტრაჟო დავის ადმინისტრირებაზეც.
შესაბამისად, ამ ბლოგ-პოსტში განხილულ იქნება უკრაინაში მიღებული ერთ-ერთი პრეცედენტული საქმე (როსნეფტი ევროსტანდარტ- ავტოგაზის წინააღდეგ), [4] რომელიც რუსეთის ფედერაციის სავაჭრო-სამრეწველო პალატასთან მოქმედი საერთაშორისო კომერციული საარბიტრაჟო სასამართლოს (შემდგომში „MKAS“) მიერ გამოტანილი საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობა-აღსრულებას შეეხება და რომელმაც შეცვალა მანამდე არსებული უკრაინის მიდგომა ამ საკითხზე.
ბლოგ-პოსტში ასევე, განხილულ იქნება საარბიტრაჟო ინსტიტუტთა მიერ სანქცირებული პირების მონაწილეობით დავის ადმინისტრირებისას წამოჭრილი პრობლემები, რომელიც, უკრაინასთან ერთად, ასევე მიმოხილულ იქნება სხვადასხვა ქვეყანაში მოქმედი საარბიტრაჟო ინსტიტუტის მიდგომის შედარებით.
I. საარბიტრაჟო ინსტიტუტთა მიერ სანქციების რეჟიმის გათვალისწინებით საარბიტრაჟო დავის ადმინისტრირება
საერთაშორისო სანქციების რეჟიმის დარღევისა და მისი შედეგების შეფასება, რელევანტური ხდება არა მხოლოდ საბოლოო საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობა-აღსრულების ეტაპზე, არამედ ჯერ კიდევ საარბიტრაჟო დავის დაწყებისას, როდესაც საარბიტრაჟო განაცხადი წარედგინება სანქცირებული პირის მიერ საარბიტრაჟო ინსტიტუტს. აქ ისმება კითხვები, როგორიცაა, მაგალითად, რამდენად შესაძლოა ასეთმა მხარემ საერთოდ იდავოს არბიტრაჟში, და ასევე, თავად საარბიტრაჟო ინსტიტუტს ან/და არბიტრებსაც რამდენად შეუძლიათ ანაზღაურების (საფასურის, მოსაკრებლის ა.შ.) მიღება სანქცირებული პირების მიერ.
როგორც ქვემოთ იქნება განხილული, ზოგადად მიჩნეულია, რომ სანქცირებულ პირებს არ ეზღუდებათ დავის არბიტრაჟში წარმოება, თუმცა, გარკვეულ შემთხვევებში, მათ შორის საარბიტრაჟო მოსაკრებლის, ხარჯებისა და საფასურების გადახდას/მიღებას, ესაჭიროება შესაბამისი ნებართვები.
აღსანიშნავია, რომ უკრაინაში, საერთაშორისო კომერციული არბიტრაჟის სასამართლოს (ICAC) და უკრაინის საზღვაო არბიტრაჟის კომისიას (UMAC) მიღებული აქვთ შესაბამისობის პოლიტიკა (Compliance policy),[3] რომელიც უზრუნველყოფს საპროცესო სამართლებრივ სიცხადეს იმ საქმეებში, რომლებიც მოიცავს სანქცირებულ ფიზიკურ ან იურიდიულ პირებს, და რომლების ადმინისტრირებასაც ეს ინსტიტუტები ახორციელებენ [3].
ზემოაღნიშნულ შესაბამისობის პოლიტიკაში აღნიშნულია, რომ სანქციების არსებობა per se არ უზღუდავს მხარეს მიმართოს არბიტრაჟს დავის გადასაწყვეტად. თუმცა, ამავე პოლიტიკის მიხედვით, საქმეების ადმინისტრირებისას, როგორც ინსტიტუტების ორგანოებმა, ისე თავად ტრიბუნალის მიერ, შესაძლოა გატარდეს შესაბამისი ზომები, მათ შორის: ა) მოეთხოვოთ მხარეებს ინფორმაციის გამჟღავნება მხარეების, ასევე მათი ბენეფიციარების შესახებ; ბ) ინსტიტუტისადმი რაიმე თანხის გადარიცხვამდე, მათ მოეთხოვოთ გარკვეული დამატებითი ზომების მიღება და სხვა [3].
იმის გათვლაისწინებით, რომ სანქციები არამარტო უკრაინას, არამედ არაერთ სახელმწიფოს, ასევე ევროკავშირსაც აქვს დაწესებული, სანქციების პოლიტიკა შემუშავებული აქვთ სხვა საერთაშორისო საარბიტრაჟო ინსტიტუტებსაც.
მაგალითაც, სტოკჰოლმის სავაჭრო პალატასთან არსებული საარბიტრაჟო ინსტიტუტმა ცალკე შეიმუშავა სანქციებთან შესაბამისობის პოლიტიკა [5]. აღნიშნულ პოლიტიკაში აღნიშნულია, რომ სანქცირებული პირებს არ ეზღუდებათ საარბიტრაჟო განაცხადის წარდგენა ინსტიტუტში, თუმცა მათ მიერ თანხების (მათ შორის რეგისტრაციის საფასურის) გადარიცხვისთვის საჭიროა ევროკავშირის რეგულაცია №269/2014-ის 4(1)(b) მუხლით გათვალისწინებული გამონაკლისის საფუძველზე ნებართვის მოპოვება [5]. აღნიშნული მუხლი შესაბამის ორგანოს უფლებას აძლევს, სანქციებიდან გამონაკლისი დაუშვას იმ თანხებთან დაკავშირებით, რომლებიც განკუთვნილია მხოლოდ გონივრული პროფესიული ჰონორარების გადასახდელად ან იურიდიული მომსახურების გაწევასთან დაკავშირებული გაწეული ხარჯების ანაზღაურებისთვის. შესაბამისად, საარბიტრაჟო ინსტიტუტი მიიჩნევს, რომ ამ საფასურის გადასახდელად, ამ გამონაკლისით გათვალისწინებული ნებართვის მოპოვებაა საჭირო.
კერძოდ, პოლიტიკაში აღნიშნულია, რომ ასეთი ნებართვის მოსაპოვებლად, განაცხადი უნდა წარედგინოს შვედეთის ეროვნული ვაჭრობის საბჭოს (შვედ. Kommerskollegium) იურიდიული პირის შემთხვევაში, ხოლო ფიზიკური პირის შემთხვევაში — შვედეთის სოციალური დაზღვევის სააგენტოს (შვედ. Försäkringskassan). მხოლოდ ასეთი განაცხადის დაკმაყოფილების შემთხვევაში, როდესაც შესაბამისი ორგანო გასცემს მოთხოვნილ გამონაკლისს, სარეგისტრაციო მოსაკრებლის და/ან წინასწარი ხარჯების გადახდა უნდა განხორციელდეს SCC-ის სასარგებლოდ, რის შემდეგაც საქმე გაგრძელდება SCC-ის მოქმედი წესების შესაბამისად [5].
აღსანიშნავია, რომ დიდი ბრიტანეთის შესაბამისი ორგანოსაგან დამატებით ნებართვის მოპოვებას არ საჭიროებს თანხის გადარიცხვა LCIA-ს წესების საფუძველზე საარბიტრაჟო განაცხადის შეტანისას. LCIA-ს მიერ შემუშავებულ სახელმძღვანელო გზამკვლევში აღნიშნულია (375-ე პუნქტი), რომ დიდი ბრიტანეთის ფინანსური სანქციების განხორციელების ოფისმა (Office of Financial Sanctions Implementation – OFSI) უკვე გასცა ზოგადი ლიცენზია (ბელარუსის რესპუბლიკის შემთხვევაში -EU-ს 2019 წლის 32-ე რეგულაცია და რუსეთის ფედერაციის შემთხვეავში EU-ს 2019 წლის 64-ე რეგულაცია) იმ საქმეებთან დაკავშირებით, რომლებიც ადმინისტრირდება LCIA-ის მიერ LCIA-ის 2020, 2014 და 1998 წლების წესების შესაბამისად და რომლებშიც მონაწილეობენ გაერთიანებულ სამეფოში აქტივების გაყინვის სანქციებს დაქვემდებარებული მხარეები [6].
იმავე გზამკლევში აღნიშნულია, რომ ზოგადი ლიცენზია, არსებითად, LCIA-ს უფლებას აძლევს მიიღოს გადახდები მხარეებისგან (მათ შორის, სანქცირებული პირებისგან და იმ პირებისგან, რომლებიც მოქმედებენ სანქცირებული პირის ნაცვლად ან მის სასარგებლოდ) და მათი იურიდიული წარმომადგენლებისგან, აგრეთვე განახორციელოს გადახდები საარბიტრაჟო ხარჯების დასაფარად (მათ შორის, საარბიტრაჟო ტრიბუნალის მიმართ) ზოგადი ლიცენზიის პირობების შესაბამისად. ზოგადი ლიცენზია ვრცელდება სარეგისტრაციო მოსაკრებლებზე, ხარჯების დეპოზიტებზე/წინასწარ გადახდებზე, არბიტრების ჰონორარებსა და ხარჯებზე, LCIA-ის მოსაკრებლებზე, აგრეთვე ტრიბუნალის მდივნებისა და საარბიტრაჟო ტრიბუნალის მიერ დანიშნული ექსპერტების ჰონორარებსა და ხარჯებზე, LCIA-ის ხარჯების განრიგის (Schedule of Costs) შესაბამისად.
შესაბამისად, სანქციების რეჟიმი პირდაპირ გავლენას ახდენს არამარტო საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობა-აღსრულებაზე, არამედ, საერთოდ საარბიტრაჟო დავის ადმინსიტრირებაზედაც და ეს მხარეებმა წინასწარ უნდა გაითვალისწინონ. ხოლო ის, კონკრეტულად, საჭიროა, თუ არა ნებართვის აღება, და ვისგან, დამოკიდებულია საარბიტრაჟო ისნტიტუტსა და საარბიტრაჟო განხილვის ადგილზე, როგორც ზემოთ იქნა განხილული.
ნებისმიერ შემთხვევაში, სიფრთხილე მართებთ როგორც საარბიტრაჟო ისნტიტუტებს, ისე არბიტრებს სანქციათა რეჟიმთან შესაბამისობის შესამოწმებლად და მათ მოეთხოვებათ აქტიური ზომების მიღებაც ამის უზრუნველსაყოფად.
II. როსნეფტი ევროსტანდარტ- ავტოგაზის წინააღმდეგ (უკრაინის საჯარო წესრიგთან შეუსაბამობა უკრაინის სანქციების დარღვევის მაგალითზე)
A. დავის ფაქტობრივი გარემოებები
2021 წლის ივნისში, საჯარო სააქციო საზოგადოება „როსნეფტ ოილ კომპანი“-მ ( შემდგომში „როსნეფტი“) მიმართა კიევის სააპელაციო სასამართლოს განცხადებით რუსეთის ფედერაციის სავაჭრო-სამრეწველო პალატის საერთაშორისო კომერციული საარბიტრაჟო სასამართლოს (შემდგომში – „ICAC RF CCI“) მიერ 2018 წლის 11 სექტემბერ გამოტანილი საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობა-აღსრულების მოთხოვნით. საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების თანახმად, შპს „ევროსტანდარტ-ავტოგაზსს“ სს „როსნეფტ ოილ კომპანის“ სასარგებლოდ დაეკისრა 2,462,000.00 უკრაინული გრივნის ოდენობის ჯარიმის გადახდა.
სასამართლომ როსნეფტის სასარგებლოდ მიღებული გადაწყვეტილების ცნობა-აღსრულება დაუშვა. თუმცაღა, მოპასუხე მხარემ 2021 წლის ოქტომბერში მიმართა უზენაეს სასამართლოს 2021 წლის 16 სექტემბრის კიევის სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმების მოთხოვნით და საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობა-აღსრლებაზე უარის თქმა მოითხოვა.
B. მხარეთა პოზიციები
მოპასუხე მხარე აპელირებდა რუსეთის ფედერაციის მიერ უკრაინის ტერიტორიაზე განხორციელებული აგრესიული ქმედებების ფაქტზე, რომელიც დასტურდება მთელი რიგი საერთაშორისო აქტებითა თუ უკრაინის შიდა საკანონმდებლო აქტებით.
ამასთანავე, მოპასუხე მიუთითებდა, რომ უკრაინის ეროვნული უსაფრთხოებისა და თავდაცვის საბჭოს 2021 წლის 23 მარტის გადაწყვეტილებით განსაზღვრული რიგი ფიზიკური და იურიდიული პირები ჩართულნი არიან ზემოაღნიშნულ აგრესიულ ქმედებებში, მათ შორის ჰიბრიდული ომის ელემენტების გამოყენებით ეკონომიკური მექანიზმების საშუალებით. სწორედ ჰიბრიდული ომის წარმოებაში მონაწილეობის გამო იქნა სს „ნკ „როსნეფტი“ შეყვანილი უკრაინის მიერ დაწესებულ სანქციების ნუსხაში და სწორედ ამ მიზეზით დაეკისრა სანქციები და აიკრძალა მის სახელზე უკრაინის ფარგლებს გარეთ კაპიტალის გატანა.
C. სასამართლოს შეფასება და შემგომი განვითარება
უზენაესმა სასამართლომ გადაწყვეტილებაში აღნიშნა, რომ საჯარო წესრიგი უნდა განიმარტოს როგორც სახელმწიფოს სამართლებრივი წესრიგი, ის განმსაზღვრელი პრინციპები და საფუძვლები, რომლებიც ქმნიან მასში არსებულ წესრიგს და უკავშირდება მის დამოუკიდებლობას, მთლიანობას, ავტონომიასა და ხელშეუხებლობას, ძირითად კონსტიტუციურ უფლებებს, თავისუფლებებსა და გარანტიებს.
უზენაესმა სასამართლომ გადაწყვეტილებაში განმარტა, რომ აღნიშნული პრინციპები და საფუძვლები პირველ რიგში უკავშირდება უკრაინის ეროვნულ უსაფრთხოებას, ანუ სახელმწიფო სუვერენიტეტის, ტერიტორიული მთლიანობის, დემოკრატიული კონსტიტუციური წესრიგისა და სხვა ეროვნული ინტერესების დაცვას რეალური და პოტენციური საფრთხეებისგან (უკრაინის კანონის „უკრაინის ეროვნული უსაფრთხოების შესახებ“ 1-ლი მუხლის პირველი ნაწილის 9-ე პუნქტი), ხოლო ამ სფეროში სახელმწიფო პოლიტიკა, მათ შორის, მიმართულია ადამიანის და მოქალაქის დაცვისკენ (ამავე კანონის მე-3 მუხლის პირველი ნაწილი).
სწორედ ამიტომ, სასამართლომ ჩათვალა, რომ საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობა-აღსრულება წინააღმდეგობაში მოვიდოდა უკრაინის საჯარო წესრიგთან, რადგან არღვევდა მის მიერ დაწესებულ საქნციების რეჟიმს და გააუქმა სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, რითაც ასევე უარი უთხრა მხარეს საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობა-აღსრულებაზე.
აღსანიშანვია, რომ წარსულში უზენაეს სასამართლოს განსხვავებული მიდგომა ჰქონდა. მაგალითად, 2020 წლის 19 მარტის №824/146/19 საქმეზე მიღებულ განჩინებაში სასამართლომ პირდაპირ აღნიშნა [7]:
მაშინაც კი, თუ კრედიტორის მიმართ სანქციები დაწესებული იყო უკრაინის ეროვნული უსაფრთხოებისა და თავდაცვის საბჭოს გადაწყვეტილებით, ეს ფაქტი ვერ მიუთითებდა იმაზე, რომ საარბიტრაჟო გადაწყვეტილება, რომელიც ითვალისწინებდა მოვალისგან თანხების ამოღებას, ეწინააღმდეგებოდა უკრაინის საჯარო წესრიგს და, შესაბამისად, ვერ გახდებოდა უკრაინაში მისი ცნობისა და აღსრულების უარყოფის საფუძველი.
ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილების შემდგომ, უკრაინულმა სასამართლოებმა, დამატებით არაერთ გადაწყვეტილებაში განმარტეს, რომ უკრაინის საჯარო წესრიგი დაირღვევა არამარტო სანქცირებული პირების მიმართ თანხის გადახდისას, არამედ მათი ჩანაცვლების შემთხვევაშიც, თუ ეს ემსახურება სანქციის რეჟიმის გვერდის ავლას.
მაგალითად, 2024 წლის 18 დეკემბერს, უკრაინის უზენაესმა სასამართლომ №824/107/23 საქმეზე მიღებული გადაწყვეტილებით უარი განაცხადა საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობასა და აღსრულებაზე, რომელიც ითვალისწინებდა მოსარჩელის ჩანაცვლებას მას შემდეგ, რაც თავდაპირველი მოსარჩელის მიმართ სანქციები იქნა გამოყენებული [8].
დასკვნა
თავდაპირველად, მოცემული გადაწყვეტილების ანალიზი აჩვენებს, რომ იმ შემთხვევაში, როდესაც შესაძლოა საჭირო გახდეს საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების უკრაინის ტერიტორიაზე ცნობა-აღსრულება, რელევანტური ხდება არამარტო საერთაშორისო სანქციების მიმოხილვა, არამედ თავად უკრაინის მიერ დაწესებული სანქციებიც, რადგან იგი უკვე წარმოადგენს უკრაინის საჯარო წესრიგის შემადგენელ ნაწილს.
უკრაინაში არსებული საარბიტრაჟო ინსტიტუტების მიერ სანქციების შესაბამისობის პოლიტიკის შემუშავება კი აჩვენებს, რომ იქ, სადაც ეს ყველაზე რელევანტურია, საარბიტრაჟო ინსტიტუტებიც აქტიურ ზომებს იღებენ სანქციების რეჟიმთან შესაბამისობისა და საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების აღსრულებადობის უზრუნველსაყოფად.
ამასთანავე, არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ რუსეთის ფედერაციის მიმართ სანქციების რეჟიმი არამარტო უკრაინაში, არამედ მთელს მსოფლიოში, სხვადასხვა სახელმწიფოს მიერ არის დაწესებული. მისი ფარგლები კი დროდადრო უფრო ფართოვდება.
შესაბამისად, არამარტო უკრაინაში არსებული საარბიტრაჟო ინსტიტუტებისთვის, არამედ ყველა საერთაშორისო საარბიტრაჟო ინსტიტუტისათვის რელევანტურია სანქციების რეჟიმთან თავსებადობის უზრუნველყოფა და მათ მოეთხოვებათ, ამისათვის მიიღონ აქტიური ზომები, მათ შორის მსოთხოვონ მხარეებს წინასწარ რელევანტური ინფორმაციის გამჟღავნება და ნებართვის მოპოვებაც, ასეთი საჭიროების შემთხვევაში.
ავტორი
ეკა ვარდიაშვილი
ბიბლიოგრაფია:
[1] იხ. https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1644-18?lang=en
[2] იხ. https://drs.nsdc.gov.ua/
[3] იხ. https://icac.org.ua/wp-content/uploads/Rekomendatsiyi-ICAC_Komplayens-polityka_eng.pdf
[4] იხ.Rosneft v Evrostandart-Avtogaz (Supreme Court, No. 824/138/21, 22 December 2022) https://reyestr.court.gov.ua/Review/108262284
[5] იხ. SCC-ის მიერ შემუშავებული სანქციების პოლიტიკა – https://sccarbitrationinstitute.se/en/resource-library/eu-sanctions/
[6] იხ. LCIA-ს გზამკვლევი https://www.lcia.org/adr-services/guidance-note.aspx
[7] იხ. უკრაინის უზენაესი სასამართლოს 2020 წლის 19 მარტის გადაწყვეტილება – https://reyestr.court.gov.ua/Review/88749651.
[8] იხ. უკრაინის უზენაესი სასამართლოს 2024 წლის 18 დეკემბრის გადაწყვეტილების განხილვა https://www.globalarbitrationnews.com/2025/01/01/baker-mckenzie-international-arbitration-yearbook-2024-2025-ukraine/